Preswylydd o Wrecsam yn cefnogi treial prawf anadl newydd Cymru ar gyfer canser a laddodd ei mam
27.08.2026
Mae preswylydd o Wrecsam, y bu farw ei mam 12 wythnos yn unig ar ôl diagnosis o ganser y pancreas, yn rhannu ei stori i gynorthwyo Ysbyty Maelor Wrecsam i dreialu prawf anadl cyntaf y byd ar gyfer y clefyd, sy'n agor yn y ddinas heddiw (27 Awst 2026).
Bellach bydd cannoedd o bobl sy'n byw yng Nghymru yr amheuir bod y clefyd ganddynt yn helpu gwyddonwyr i gadarnhau a yw’r prawf anadl, sy'n defnyddio dyfais debyg i anadliedydd, yn gallu canfod y clefyd hyd yn oed yn ei gamau cynharaf. Mae Louise Dale, o bentref Gresffordd, yn gobeithio y gallai'r prawf arbed miloedd o deuluoedd eraill rhag y boen o golli rhywun fel ei mam yn y dyfodol.
Mae'r safle yn Ysbyty Maelor Wrecsam yn rhan o dreial clinigol ledled y DU a fydd yn cynnwys dros 6,000 o gyfranogwyr gyda diagnosis anhysbys.
Mae'r elusen, Pancreatic Cancer UK wedi buddsoddi mwy na £1.1M yn y treial aml-ganolfan hwn, fel arfer y cam olaf cyn gwneud cais am gymeradwyaeth reoleiddiol, ac yna ceisio sicrhau ei fod yn cael ei fabwysiadu gan y GIG. Mae'r elusen yn credu y gallai'r prawf, a ddatblygwyd yng Ngholeg Imperial Llundain, "fod y cam mwyaf arwyddocaol tuag at achub bywydau mewn 50 mlynedd".
Dywedodd Duncan Stewart, Llawfeddyg Ymgynghorol ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr: "Rydym yn falch mai ein cyfleuster ymchwil yn Wrecsam yw'r safle cyntaf y tu allan i Loegr i gymryd rhan yn yr astudiaeth nodedig hon. Trwy'r ymchwil hwn, bydd cleifion o Ogledd Cymru yn chwarae rhan hanfodol wrth helpu i werthuso prawf anadl arloesol sydd â'r potensial i gynorthwyo diagnosis cynharach yn y dyfodol. Er bod angen rhagor o ymchwil, mae'r astudiaeth hon yn gam cyffrous ymlaen ac yn tynnu sylw at bwysigrwydd ymchwil clinigol wrth ddod â thechnolegau diagnostig newydd yn agosach at gleifion."
Mae'r Athro George Hanna yn arwain y tîm o wyddonwyr o Goleg Imperial Llundain, sy'n gobeithio y gallai'r prawf gael ei ddefnyddio gan feddygon teulu ledled y wlad o fewn y pum mlynedd nesaf. Mewn astudiaeth glinigol flaenorol dros gyfnod o ddwy flynedd, fe wnaethant ddadansoddi dros 700 o samplau anadl gan bobl â chanser y pancreas a hebddo, yn ogystal â'r rhai â chyflyrau eraill sy'n effeithio ar y pancreas. Mae canfyddiadau cychwynnol yn awgrymu bod y prawf eisoes yn gallu canfod canser y pancreas gyda lefel uchel o gywirdeb - hyd yn oed pan fydd y clefyd yn y cyfnod cynnar.
Cafodd mam Louise, Carol Purchase, ddiagnosis o ganser y pancreas ym mis Mawrth 2024 a bu farw 12 wythnos yn ddiweddarach, yn 69 oed, wyth diwrnod cyn ei phen-blwydd yn 70 oed. Roedd gan Carol broblemau gyda diffyg traul a phoen yn y stumog yn ystod y flwyddyn a arweiniodd at ei diagnosis, ond cafodd ei briodoli i straen. Cyn hir, newidiodd ei harchwaeth, a dechreuodd golli pwysau yn gyflym.
Anfonwyd Carol am sawl prawf a ddaeth i gyd yn ôl yn amhendant. Yn y pen draw, arweiniodd sgan uwchsain at gyfeiriad am sgan CT, ond cafodd ei drefnu dair wythnos yn ddiweddarach. Mewn poen difrifol, ni allai Carol aros - talodd ei theulu am sgan CT preifat, a ddatgelodd ganser y pancreas. Parhaodd Carol i fod yn obeithiol y byddai'n gallu goddef cemotherapi i ennill mwy o amser gyda'i hanwyliaid. Llwyddodd Carol ar un rownd ond aeth yn rhy sâl i barhau a bu farw.
Dywedodd Louise: "Mae colli fy mam mor sydyn i ganser y pancreas wedi newid ein teulu am byth. Fel rhywun o Wrecsam sy'n gwybod pa mor ddinistriol yw'r clefyd, mae'n golygu cymaint i wybod bod ein cymuned ni’n helpu i wella'r dyfodol i deuluoedd eraill sy'n ei wynebu."
Mae oddeutu 529 o bobl yng Nghymru yn cael diagnosis o ganser y pancreas bob blwyddyn ac nid oes unrhyw brofion sgrinio na chanfod yn gynnar ar hyn o bryd i helpu meddygon. Gall meddygon teulu sy'n amau canser y pancreas ofyn am brofion delweddu neu gyfeirio cleifion i'r ysbyty am archwiliadau pellach. Fodd bynnag, mae symptomau amwys y clefyd yn golygu ei bod yn hynod heriol i weithwyr gofal iechyd proffesiynol benderfynu pwy ddylai gael ei gyfeirio am archwiliad pellach, pwy y gellir eu monitro neu eu sicrhau. Yn y dyfodol, gallai anadlu mewn i fag mewn apwyntiad meddyg teulu fod y cam cyntaf hanfodol i fwy o bobl gael diagnosis mewn pryd ar gyfer llawdriniaeth, ar hyn o bryd yr unig iachâd posibl ar gyfer canser y pancreas.
Dywedodd Louise: "Byddai Mam yn hynod falch mai Wrecsam yw'r ysbyty cyntaf y tu allan i Loegr i gymryd rhan yn y treial hwn. Rwy'n credu y byddai hi wedi croesawu'r cyfle i gymryd rhan pe bai wedi bod ar gael pan ddechreuodd ei symptomau, yn enwedig gan wybod y gallai helpu pobl eraill yn y dyfodol."
Mae'r prawf anadl yn gweithio trwy ganfod cyfansoddion organig anweddol (VOCs) yn yr anadl. Mae miloedd o'r cyfansoddion hyn yn teithio o amgylch y llif gwaed, yn cael eu hidlo pan fydd y gwaed yn cyrraedd yr ysgyfaint, ac yna eu hanadlu. Mae cleifion â chanser yn cynhyrchu gwahanol fathau o gyfansoddion, ac mae'r newidiadau hyn yn cael eu canfod yn yr anadl, hyd yn oed yng nghyfnodau cynnar y clefyd. Dylai ynysu cyfuniadau unigryw o VOCs alluogi meddygon i adnabod yn gyflym y bobl sy'n debygol o gael canser y pancreas sydd angen eu brysbennu ar gyfer archwiliad brys.
Mae'r prawf wedi'i gynllunio i fod yn gywir, anfewnwthiol, ac yn ddefnyddiol mewn meddygfa neu fferyllfa, a gallai gael effaith sylweddol trwy symleiddio llwybrau cyfeirio tra'n parhau i fod yn gost-effeithiol i'r GIG. Gellir cymryd samplau anadl mewn cyn lleied â 30 eiliad, ac mae gwyddonwyr yn credu y gallai fod yn bosibl darparu canlyniadau'r profion i feddygon teulu o fewn dim ond tri diwrnod. Byddai hyn yn galluogi cleifion sydd fwyaf mewn perygl i gael eu cyfeirio'n gyflym ar gyfer sganiau i roi diagnosis neu ddiystyru canser y pancreas.
Dywedodd Diana Jupp, Prif Swyddog Gweithredol Pancreatic Cancer UK: "Mae gan y prawf anadl y potensial i chwyldroi'r broses o ganfod canser y pancreas yn gynnar, ac mae'n hynod gyffrous gweld y treial clinigol hanfodol hwn yn ehangu i Gymru.
“Er bod angen mwy o flynyddoedd o ddatblygiad o hyd, bydd cleifion lleol sydd â diagnosis anhysbys bellach yn helpu i fireinio'r prawf anadl yn y byd go iawn. Byddant yn mynd â ni yn agosach at ddyfodol lle gallai chwythu i mewn i fag mewn meddygfa helpu i achub miloedd o bobl bob blwyddyn rhag y canser cyffredin mwyaf marwol."
Nod terfynol yr Athro George Hanna yw datblygu prawf anadl canser cyfan, y gellid ei ddefnyddio i ganfod a gwahaniaethu rhwng sawl math o ganser gastroberfeddol gwahanol, gan gynyddu'r tebygolrwydd o gael ei fabwysiadu gan systemau gofal iechyd ledled y byd. Mae gwaith cynnar wedi dangos ei bod yn bosibl adnabod cyfuniadau unigryw o VOCs anadl ar gyfer canser yr oesoffagws, gastrig, yr afu a'r colon a'r rhefr yn ogystal â chanser y pancreas.
Dywedodd yr Athro George Hanna, Pennaeth yr Adran Llawfeddygaeth a Chanser yng Ngholeg Imperial Llundain: "Os gellir dilysu ein canfyddiadau o'r cam cychwynnol mewn cyfranogwyr sydd â diagnosis anhysbys, mae gan y prawf anadl botensial enfawr i ddylanwadu ar ymarfer clinigol a gwella diagnosis canser y pancreas."